माहिती अधिकार : एक शस्त्र

एकदा एका उच्चपदस्थ सरकारी अधिकाऱ्याने मला म्हटले,

“माहितीचा अधिकार कायदा हा फार खराब कायदा आहे.”

मी त्यांना म्हणालो,

“सर, माहिती अधिकार हा एक शस्त्र आहे. शस्त्र खराब नसते; ते वापरणाऱ्याचा हेतू चांगला किंवा वाईट असू शकतो.”

हे समजून घेण्यासाठी बंदुकीचे उदाहरण घेऊया.

बंदूक पोलीसांच्या हातात असेल तर ती नागरिकांच्या संरक्षणासाठी वापरली जाते. पण ती गुन्हेगाराच्या हातात असेल तर त्याच बंदुकीमुळे समाजाचे नुकसान होऊ शकते.

बंदूक तीच असते. फरक असतो तो ती वापरणाऱ्या व्यक्तीच्या हेतूमध्ये.

माहिती अधिकाराचेही तसेच आहे.

माहिती अधिकार हे अत्यंत प्रभावी कायदेशीर साधन आहे. त्याचा वापर जनहितासाठी केला, तर भ्रष्टाचार उघड करण्यास, सरकारी कामातील पारदर्शकता वाढवण्यास आणि नागरिकांचे हक्क मिळवून देण्यास मदत होऊ शकते.

पण त्याच अधिकाराचा वापर वैयक्तिक स्वार्थ, दबाव, सूड किंवा चुकीच्या हेतूने केला, तर त्याचा गैरवापर होऊ शकतो.

म्हणूनच माहिती अधिकार कार्यकर्त्यांचे दोन प्रकार दिसतात—

चांगल्या कार्यकर्त्याच्या हातातील माहिती अधिकार समाजाच्या संरक्षणाचे साधन बनतो. वाईट हेतूने वापरला तर त्याच कायद्याचे नुकसान होऊ शकते.

आज इंटरनेटच्या काळात कोणाचेही काम लपून राहत नाही. चांगले काम करणाऱ्या कार्यकर्त्याचीही ओळख निर्माण होते आणि चुकीच्या पद्धतीने काम करणाऱ्याचे वर्तनही लोकांसमोर येते.

म्हणून मित्रांनो, ही कायदारूपी बंदूक नक्की उचला. माहिती अधिकाराचा वापर करा. प्रश्न विचारा. माहिती मागा. भ्रष्टाचार आणि गैरव्यवहाराविरुद्ध कायदेशीर मार्गाने आवाज उठवा.

“आपले हात स्वच्छ असले पाहिजेत आणि आपला हेतू प्रामाणिक असला पाहिजे. कारण शस्त्राची ताकद त्याच्या हातात नसते, ती त्यामागच्या हेतूत असते.”

— सुभाष बसवेकर